जनयुद्ध दिवसको ऐतिहासिक आवश्यकता र आजको महत्व

फागुन १ गते जनयुद्ध दिवस नेपालको ऐतिहासिक दृष्टिकोणमा अत्यन्त महत्वपूर्ण दिन हो। यो दिन २०५२ सालको फागुन १ गते नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी) ले जनयुद्धको औपचारिक शुरुआत गर्यो, जसले नेपालका सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक संरचनामा गहिरो परिवर्तन ल्यायो।

जनयुद्धको ऐतिहासिक महत्व भनेको यसले नेपाली समाजका शोषित र उत्पीडित वर्गहरूको संघर्षको रूपमा ठूलो भूमिका खेलेको हो। जनयुद्धले श्रमिक, किसान, दलित, आदिवासी, महिलाका अधिकार र न्यायका लागि आवाज उठायो। यसले नेपालको समाजमा जातीय र सामाजिक विभेद, भेदभाव र असमानताविरुद्ध ठूलो आन्दोलनको थालनी गर्यो। 

नेपालका शोषित समुदायहरूका लागि जनयुद्धले एक नयाँ आशा र आन्दोलनको जन्म दियो, जसले पछि नेपालको राजनीतिक परिप्रेक्ष्यलाई पुनः परिभाषित गर्‍यो। यो संघर्षले १२ बुँदे समझदारी, माओवादी क्रान्तिको मुख्य मुद्दा, र अन्ततः संविधानको निर्माण प्रक्रियालाई जबरजस्त बनायो। 

नेपाली समाजमा यसले बोकेको बाटो भनेको अधिकारको संघर्ष र असमानताको अन्त्यको मार्ग हो। जनयुद्धका क्रममा माओवादीहरूले सामाजिक र राजनीतिक न्यायका लागि संघर्ष गरे, जसले राष्ट्रको संविधान निर्माण र दलित, महिला, आदिवासी र अन्य उपेक्षित समुदायहरूको अधिकारहरूको सुनिश्चितता गर्ने दिशामा योगदान पुर्यायो। 
जनयुद्ध दिवसको  सम्झना सम्झना गरिरहँदा यसले नेपाली समाजमा पारेको प्रभाव र नेपाली राजनीतिमा देखाएको बाटोलाई हेर्न जरुरत छ अन्यथा नेपाली समाजमा जनयुद्ध दिवसलाई जसरी यथास्थितिवादी र सामन्तवादीहरुले भ्रामक रुपमा प्रचार गरिरहेका छन् र जनयुद्धलाई नयाँ पुस्ताले सही दृष्टिकोणमा मूल्याङ्कन गर्न सक्ने छैन। अत जनयुद्धले नेपाली समाजमा पाएको परिवर्तनलाई विस्तृत रुपमा हामी हेर्न चाहन्छौँ।

जनयुद्ध दिवस मनाइ रहँदा सम्झनुपर्ने पक्षहरू विगतका मुद्दाहरू, वर्तमान सान्दर्भिकता, र कार्यान्वयनको अवस्थालाई याद गर्नुपर्ने हुन्छ।  

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा फागुन १ विशेष महत्त्वको दिन हो, जसले करिब एक दशकसम्म नेपाललाई हल्लाइराख्यो। जनयुद्धले नेपाली समाज, राजनीति, र राज्य संरचनामा ऐतिहासिक परिवर्तनहरू ल्यायो। तर, के जनयुद्धले उठाएका मुद्दाहरू पूर्ण रूपमा समाधान भए? के यो आज पनि सान्दर्भिक छ? के नेपालले यसलाई कसरी सम्झनुपर्छ? यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्न आवश्यक छ। 
जनयुद्धले उठाएका मुख्य मुद्दाहरू के के थिए यसको बारेमा चर्चा गर्न चाहन्छु माओवादी जनयुद्ध सामान्य सशस्त्र विद्रोह थिएन। यसको मूल लक्ष्य नेपाली समाजको सामन्ती, पितृसत्तात्मक, जातीय, वर्गीय, र क्षेत्रीय विभेदलाई अन्त्य गर्दै जनवादी गणतन्त्र, समाजवाद, र वर्गहीन समाज निर्माण गर्नु थियो। प्रमुख मुद्दाहरू यस्ता थिए:  
. वर्गीय शोषण र सम्पत्तिको पुनर्वितरण
नेपालको समाजमा कमैया, हरुवा-चरुवा, हलिया, भूमिहीन किसान, सुकुम्बासीहरू भूमिसम्बन्धी अन्यायबाट ग्रस्त थिए। भूमिसुधार, सामन्ती उत्पादन प्रणालीको अन्त्य, र गरीबलाई आर्थिक सशक्तीकरण।  माओवादीको मुख्य एजेन्डा थियो।  

. जातीय, लैङ्गिक, र क्षेत्रीय विभेदको अन्त्य 
नेपालको राज्यसत्ता उच्च जातीय वर्गको प्रभुत्वमा थियो, जसले दलित, आदिवासी, मधेसी, मुस्लिम, महिलाहरूलाई दोश्रो दर्जाको नागरिक बनाएको थियो। **समावेशी लोकतन्त्र**, आत्मनिर्णयको अधिकार, संघीयता, समानुपातिक प्रतिनिधित्वका सवालहरू माओवादीले उठायो।  

. जनसंविधान र गणतन्त्र स्थापना
राजतन्त्रको अन्त्य गर्दै   सर्वहारा वर्गको सत्ता स्थापना माओवादीको दीर्घकालीन लक्ष्य थियो। यो लक्ष्य २०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि पूरा भयो, जब   नेपाल संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र।  बन्यो।  

जनयुद्धको उपलब्धि र परिणामहरू 
राजनीतिक उपलब्धिहरू
- राजतन्त्रको अन्त्य भई नेपाल गणतान्त्रिक  राष्ट्र बन्यो।  
- संविधानसभाबाट नयाँ संविधान (२०७२)जारी भयो।  
- संघीयता  समावेशी लोकतन्त्र, र संयुक्त राष्ट्रसंघको मध्यस्थतामा शान्ति सम्झौता। भयो।  

सामाजिक परिवर्तन 
- दलित, आदिवासी, मधेसी, महिला, मुस्लिम समुदायको प्रतिनिधित्व राज्य संरचनामा बढ्यो।
- महिलाहरूका लागि ३३% कोटा व्यवस्था गरियो।  
- दलित समुदायको लागि  आरक्षण नीति  स्थापित गरियो।  

असफलताहरू र अधुरा मुद्दाहरू 
तर, जनयुद्धका प्रमुख मुद्दाहरू मध्ये धेरै अधुरै छन्।  
- भूमिसुधार अझै पूर्णरूपमा कार्यान्वयन भएको छैन।  
- वर्गीय विभाजन उस्तै छ, धनी र गरिबबीचको खाडल बढ्दो छ।  
- संघीयता लागू भए पनि स्थानीय सरकारहरू अपेक्षाअनुसार सबल छैनन्।  
- जनयुद्धमा सहभागी जनताका मुद्दा ओझेलमा परेका छन्, विशेष गरी **घाइते योद्धा, सहिद परिवार, वेपत्ता नागरिकहरूका परिवारहरू उचित राहत र पुनर्स्थापनाबाट बञ्चित छन्**।  

जनयुद्ध दिवसको वर्तमान सान्दर्भिकता

 क्रान्ति र परिवर्तन निरन्तर प्रक्रिया हुन्
नेपालमा गणतन्त्र स्थापना भए पनि आर्थिक समानता, सामाजिक न्याय, र समावेशीकरणका मुद्दाहरू अझै अपूरा छन्। त्यसैले, नयाँ रूपको संघर्ष आवश्यक छ, जसले जनताका अधुरा सपना पूरा गरोस्।
 
 दलित, आदिवासी, र महिलाको सशक्तीकरण जारी राख्नुपर्छ**  
जनयुद्धले यी समुदायलाई अग्रस्थानमा ल्याए पनि, अझै वास्तविक सशक्तीकरण हुन बाँकी छ।संविधानले दिएको अधिकारलाई पूर्णरूपमा कार्यान्वयन गर्न संघर्ष जारी राख्नुपर्छ। 

जनयुद्ध दिवस कुनै एक दलको सम्पत्ति होइन, यो सम्पूर्ण उत्पीडित शोषित वर्ग र राज्यबाट राज्यविमुख हुनुपरेको वर्ग तथा नेपाली जनताको संघर्षको इतिहास हो। अत जनयुद्ध दिवसमा निम्न कुराहरूलाई ध्यान दिनुपर्छ भन्ने लाग्दछ।

- क्रान्तिका सहिदहरूलाई सम्मान गर्नुपर्छ।
- जनयुद्धले उठाएका अधुरा मुद्दाहरू पूरा गर्नुपर्छ।
- नेताहरूले क्रान्तिको मर्म बिर्सनुहुँदैन, जनतासँग इमानदार रहनुपर्छ।
- नयाँ पुस्ताले जनयुद्धलाई समाज रूपान्तरणको प्रेरणा स्रोतका रूपमा लिनुपर्छ।

यदि यी पक्षलाई आत्मसात गर्न सकियो भने मात्र जनयुद्ध दिवसको सार्थकता कायम रहनेछ। अन्यथा, यो इतिहासको पानामा सीमित रहनेछ, जसले क्रान्तिका सहिदहरूप्रति अन्याय हुनेछ। यो देशमा सामन्तवादी सोच भएका यथास्थितिवादी कै विजय हुनेछ हजारौं सहिदले बगाएको रगतको अवमूल्यन हुनेछ र देश श्रमजीवी वर्ग हित विपरीत जानेछ र हालको संविधानको समेत अवमूल्यन हुनेछ। महान जनयुद्ध दिवसको सन्दर्भमा देशका निम्ति आहुती दिने तथा देशका निम्ति सहादत प्राप्त गर्ने परिवारप्रति हार्दिक अभिवादन टक्र्याउन चाहन्छु। देशका निम्ति सहादत प्राप्त गर्ने सहिद हरु प्रति सम्झना गर्दै महान जन युद्ध जिन्दाबाद।

नवराज नेपाली,थाहा नगरपालिका ४