विषादी मिसिएको पानीले कुलेखानीको माछा उत्पादन घट्यो, तालको पारिस्थितिक सन्तुलनमा संकट

मकवानपुरको प्रसिद्ध कुलेखानी जलाशय इन्द्रसरोवरमा पछिल्ला वर्षमा माछाको तौल र उत्पादन दुवै घट्दै गएको छ । मत्स्यविकास केन्द्र कुलेखानी र इन्द्रसरोवर मत्स्य व्यवसायी सङ्घका अनुसार तरकारीखेतीमा प्रयोग गरिने रासायनिक विषादी तालमा मिसिँदा माछाको वृद्धि दरमा कमी आएको हो ।
करिब सात किलोमिटर लामो र ११ हजार १५६ घनमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको इन्द्रसरोवरमा हाल ४०० वटा पिँजरा केज मा प्रतिघनमिटर ४.५ किलोका दरले माछा उत्पादन भइरहेको छ । तर पछिल्ला वर्षमा माछाको औसत तौल घट्दै गएको सङ्घका उपाध्यक्ष विकास बलामीले जानकारी दिएका छन ।
बलामीका अनुसार बर्सातमा विषादी र रासायनिक मल खोलानाला हुँदै तालमा मिसिँदा माछाको प्राकृतिक खाना प्लाङ्कटन नष्ट हुन्छ, जसले माछाको वृद्धि रोक्छ । सिल्भर कार्प, बिगहेड र ग्रास कार्पजस्ता जात बढी प्रभावित भएका छन् । यी माछा प्राकृतिक रूपमा पाइने शैवाल र साना जीवजन्तुमा निर्भर हुन्छन् ।
हाल ६५० परिवार माछा उत्पादनमा संलग्न छन् । यसै आम्दानीले विद्यालय सञ्चालन, सडक मर्मत र सामुदायिक विकासमा सहयोग पुगेको छ । तर माछाको तौल घटेपछि किसानहरू आर्थिक घाटा बेहोर्न बाध्य भएका छन् ।
मत्स्यविकास केन्द्र कुलेखानीकी निमित्त प्रमुख मनिता पौडेलले विषादीका कारण माछाको वृद्धि घट्नु गम्भीर विषय भएको बताउँदै वैज्ञानिक अध्ययन सुरु भएको जानकारी दिए । हाल परीक्षणमा तालको पानीमा रासायनिक अंश सामान्यभन्दा माथि पाइएको छ ।
केन्द्रले हरेक वर्ष करिब दुई लाख भुरा माछा तालमा छाड्ने गर्छ । तर माछाको गुणस्तर कायम राख्नका लागि पानीको स्वच्छता अत्यावश्यक भएको उनले बताए ।
थाहा नगरपालिका र इन्द्रसरोवर गाउँपालिकामा किसानले कार्बोफुरान, मालाथियान, डाइक्लोरोभोसजस्ता विषादी प्रयोग गर्ने गरेका छन्, जसले माछा र जलचर प्राणीमा दीर्घकालीन असर पुर्‍याउँछ ।
प्राकृतिक जलाशय मत्स्य प्रवर्द्धन केन्द्रका प्रमुख सरोज यादवले चेतावनी दिँदै भने, “विषादीले माछाको अण्डा फुट्ने दर घटाउँछ, गिल्समा क्षति पुर्‍याउँछ, र तालको जैविक विविधता संकटमा पार्छ ।”
उनका अनुसार ताल वरपरका किसानलाई जैविक खेती र पर्यावरणमैत्री अभ्यासतर्फ प्रेरित गर्नुपर्ने र विषादीमिश्रित पानी नियन्त्रणका लागि शुद्धीकरण पोखरी निर्माण जरुरी रहेको बताए ।
यसरी कुलेखानीको माछा उत्पादन घट्दै गएपछि स्थानीय अर्थतन्त्र, खानेपानी र पर्यटन क्षेत्रसमेत जोखिममा पर्न थालेको देखिन्छ । अन्जली थापा रासस